W dramacie monolog to długa przemowa jednego aktora, zwykle do niego samego, ujawniająca jego myśli i emocje. Monologi można wykorzystać do rozwinięcia fabuły lub zapewnienia widzowi wglądu w wewnętrzne życie bohatera. Słynne przykłady monologów obejmują przemówienie Hamleta „Być albo nie być” i przemówienie Ryszarda III „Teraz jest zima naszego niezadowolenia”.
W literaturze monologi są często używane w powieściach i opowiadaniach. Można ich używać do ujawnienia myśli i uczuć pojedynczej postaci lub do przedstawienia wielu perspektyw na pojedyncze wydarzenie. Do znanych przykładów monologów w literaturze zaliczają się monologi bohaterów Szekspira i monologi strumienia świadomości z Ulissesa Jamesa Joyce’a.
W mowie potocznej słowo „monolog” może być również używane w odniesieniu do długiej przemowy wygłoszonej przez jedną osobę, zwłaszcza w kontekście politycznym lub publicznym. Monologie mogą mieć charakter przekonujący lub informacyjny i można je wykorzystać do przekazania wiadomości lub wyrażenia opinii.