Motywy przewodnie Wagnera często opierały się na istniejących melodiach lub motywach muzycznych, ale często zmieniał je lub przekształcał, aby dopasować je do konkretnego kontekstu. Przykładowo motyw przewodni kojarzony z postacią Zygfryda w jego operze „Der Ring des Nibelungen” oparty jest na tradycyjnej niemieckiej pieśni ludowej „Siegfrieds Horn”. Jednak Wagner zmienił melodię i orkiestrację utworu, aby stworzyć temat bardziej heroiczny i majestatyczny.
Motywy przewodnie mogą być również używane do symbolizowania abstrakcyjnych koncepcji lub pomysłów. Na przykład w operze Wagnera „Tristan i Izolda” motywem przewodnim kojarzonym z miłością między dwójką tytułowych bohaterów jest chromatyczna melodia, która wznosi się i opada falami, symbolizując intensywny i namiętny charakter ich związku.
Użycie przez Wagnera motywów przewodnich wywarło duży wpływ na późniejszych kompozytorów, a technika ta jest obecnie szeroko stosowana w muzyce filmowej i innych formach muzyki dramatycznej.