Deus ex machina użyte w powieści może przybierać różne formy. Może to obejmować nagłą zmianę zdania lub objawienie, które w wygodny sposób ratuje bohatera, nieoczekiwane przybycie potężnej jednostki, która rozwiąże kryzys, lub wprowadzenie nieznanego wcześniej elementu lub czynnika, który obróci sytuację na korzyść bohatera.
Deus ex machina uznawany jest za wadę narracyjną, gdyż podważa wiarygodność opowieści poprzez lekceważenie ustalonych wcześniej zasad lub logicznych rozwinięć. Może pozostawić czytelników z uczuciem niedosytu i przekonania co do rozwiązania, ponieważ wydaje się ono wymuszone i odłączone od reszty narracji.
Jednakże deus ex machina można skutecznie wykorzystać, jeśli zastosuje się go twórczo i oszczędnie. W niektórych przypadkach może stanowić ironiczny zwrot akcji lub służyć jako element humorystyczny. Dodatkowo można go wykorzystać do skomentowania nieprzewidywalnej natury życia i podkreślenia ograniczeń ludzkiego zrozumienia i kontroli.
Przykłady deus ex machina w powieściach obejmują:
- W „Oliver Twist” Charlesa Dickensa interwencja pana Brownlowa, bogatego i życzliwego dżentelmena, ratuje Olivera przed nikczemnym Billem Sikesem i ostatecznie prowadzi do jego szczęśliwego zakończenia.
- W „Wojnie światów” H.G. Wellsa ludzkość zostaje nieoczekiwanie uratowana przed najeżdżającymi Marsjanami w wyniku nagłej epidemii bakterii, na które jest podatna.
- W J.R.R. We „Władcy Pierścieni” Tolkiena pojawienie się orłów w Bitwie Pięciu Armii w odpowiednim czasie służy jako deus ex machina, ratując bohaterów przed pewną porażką.
Dostrzeżenie deus ex machina w powieści może być ważnym aspektem analizy krytycznej, ponieważ zwraca uwagę na techniki stosowane przez autorów w konstruowaniu narracji oraz wpływ, jaki te wybory mają na doświadczenia czytelnika i interpretację historii.